ک

کتابخانه. در معنای متعارف مجموعه‌ای از کتاب‌ها که در یک محل، به‌منظور بهره‌گیری سامان یافته باشد، کتابخانه نامیده می‌شود. اما این معنا همواره تحت‌تأثیر تحولات فناوری اطلاعات دگرگون شده است. در دوران باستان و پیش از آنکه کتاب فناوری اصلی انتقال پیام مضبوط باشد، لوح‌های گلی، طومار، و کدکس مکان‌هایی را می‌انباشتند که امروزه ما آنها را کتابخانه می‌نامیم. بعدها صنعت چاپ و سپس فناوری‌های قرن بیستم محتوای مادی کتابخانه‌ها را گسترده و چندگانه کرده‌اند و موجب شده‌اند طیف وسیعی از منابع غیرکتابی به کتابخانه‌ها وارد شوند و انحصار شکل کتاب را در هم شکنند. نشریات ادواری در قرن نوزدهم و به‌دنبال آن مواد دیداری و شنیداری، ریزشکل‌ها و بعد از آنها مواد دیجیتالی موارد عمده این تحولات بودند. در نتیجه ترکیب فناوری جدید مخابراتی با نظام‌های ذخیره و بازیابی الکترونیکی، مفهوم کتابخانه بیشتر دگرگون شده است. مفهوم‌هایی نظیر کتابخانه الکترونیکی، کتابخانه ترکیبی[۱] ، و کتابخانه مجازی، صرف‌نظر از سودمندی و اعتبارشان، حاصل این تحولات هستند.

تحولات حاصل از رواج نشریات ادواری و مواد دیداری – شنیداری و ریزشکل‌ها هر چند به موجودی کتابخانه‌ها تنوع بخشیدند، اما پرسشی در مورد ماهیت آنها مطرح نکردند. برعکس، معرفی فناوری‌های نوین مخابراتی و نظام‌های ذخیره و بازیابی الکترونیکی، چون و چراهای بسیاری را در مورد ادامه اعتبار مفهوم کتابخانه مطرح ساخته است. در نتیجه غلبه تولید نشریات ادواری و سایر شکل‌های غیر از کتاب در میانه‌های سده بیستم، مراکز اسناد و مراکز اطلاع‌رسانی در کنار کتابخانه‌ها پدید آمدند. در دهه‌های اخیر رواج سایر رسانه‌ها سبب آن شده که دست کم یک نوع کتابخانه ــ کتابخانه آموزشگاهی ــ در مواردی تغییر نام یابد و “مرکز رسانه‌ها”[۲] نامیده شود.

کتابخانه‌های عمومی. کتابخانه‌های عمومی با سرمایه عمومی برای استفاده عموم ایجاد می‌شوند. این کتابخانه‌ها با فراهم‌آوری مواد چاپی، دیداری ـ شنیداری، و الکترونیکی سعی در گردآوری، نگهداری، سازماندهی، بازیابی، انتشار، و ارائه اطلاعات و آثار خلاقه ذهن بشری دارند.

تاریخچه. کتابخانه‌های عمومی در انگلستان و سایر نقاط از قرن هفدهم و هجدهم به روی عموم باز بوده است، اما به معنای واقعی کلمه، نخستین کتابخانه‌های عمومی از اواسط قرن نوزدهم در ایالات متحده امریکا و انگلستان با انگیزه‌های فرهنگی، آموزشی، و به‌زعم برخی اخلاقی برای بهره‌مندی کارگران ایجاد شده‌اند. به نظر کِلی[۱] ، اصطلاح کتابخانه عمومی نخستین بار در شکل لاتین آن، بیلیوتکا پابلیکا[۲] ، برای تمایز میان کتابخانه‌های جامع دانشگاه‌های آکسفورد و کمبریج با کتابخانه‌های موجود در کالج‌ها و مدارس عالی به‌کار برده شده است، اما در مفهوم امروزی از قرن هفدهم به بعد، به کتابخانه‌های وقف عام اطلاق می‌شده است (۲).

سالیان متمادی به کتابخانه‌های عمومی به چشم کتابخانه مخصوص طبقه کارگر نگریسته می‌شد، ولی از دهه ۱۹۳۰، با گرایش روزافزون طبقه متوسط به استفاده از کتابخانه‌ها، این مفهوم به‌تدریج تغییر یافت. طی دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ اهل حرفه کتابداری به این نتیجه رسیدند که خدمات آنها با توجه به تحولات اجتماعی، دیگر قادر به پاسخگویی نیست. اینان با طرح سیاست‌های مبتنی بر نیازهای محل و ارائه خدمات به فرودستان و اقلیت‌ها، سعی در ایجاد تغییر و تحول در شیوه خدمات خود کردند. این رویکرد طی سال‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ با تأکید بیشتر بر نیروهای بازار و چگونگی تأمین مالی و تعیین هزینه خدمات، مورد بازنگری قرار گرفت. تحقیقات نشان می‌دهد که کتابخانه‌های عمومی یکی از مورد توجه‌ترین و پرمراجعه‌ترین خدمات شهری در نظر مردم است. آمارها در این زمینه از مکانی به مکان دیگر متفاوت است، اما تقریبآ ۶۰درصد شهروندان انگلیسی و ۵۳درصد شهروندان امریکایی به‌صورت مستمر از خدمات کتابخانه‌ها بهره‌گیری کرده‌اند.

وظایف. در برخی کشورها، ارائه خدمات کتابخانه عمومی به‌موجب قانون الزامی است. به‌طور مثال در کشورهای اروپای شمالی، به‌استثنای سوئد، قانون خدمات کتابخانه‌ای به تصویب رسیده است.

خدمات کتابخانه‌های عمومی در انگلستان و ولز از وظایف دولت محلی (شهرداری‌ها) است. قانون موزه‌ها و کتابخانه‌های عمومی مصوب ۱۹۶۴، دولت محلی را نسبت به فراهم‌سازی خدمات کارآمد و فراگیر برای تمام افرادی که مایل به بهره‌مندی از آن هستند، ملزم می‌کند. طبق این قانون، دولت مرکزی نیز ملزم به نظارت بر حسن اجرای قانون است. بنا به‌نظر اداره هنر و امور کتابخانه‌ها، که اکنون زیرمجموعه وزارت میراث ملی است، کتابخانه عمومی موظف است تا امکان دسترسی به کتاب، اطلاعات، دانش، و آثار ذوقی را بدون هیچ‌گونه تبعیض برای کلیه افراد و گروه‌های اجتماعی فراهم آورد. به این ترتیب، مردم برای مشارکت مجدانه در فعالیت‌های اقتصادی، دموکراتیک، و فرهنگی ترغیب می‌شوند؛ قادر به همکاری در توسعه فرهنگی از طریق برنامه‌های رسمی و غیررسمی می‌گردند؛ و از اوقات فراغتشان بهره بیشتری می‌برند.

از سوی دیگر کتابخانه عمومی باید بتواند مطالعه و یادگیری را به عنوان مهارت‌های اساسی و لازم در مشارکت‌های اجتماعی افزایش دهد و استفاده از اطلاعات و درک ارزش آن را تشویق کند (۵).

اغلب بیانیه‌های معاصر درباره اهداف کتابخانه‌های عمومی به موضوع دموکراسی و حقوق شهروندی پرداخته‌اند و بر نقش حیاتی کتابخانه‌های عمومی در افزایش سواد و بهره‌وری ملی تأکید می‌کنند. در بحث اصلی کنفرانس کاخ سفید پیرامون اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌ها در ۱۹۹۱، به‌صورتی موجز بر نقش کتابخانه‌ها در ارتقای سطح سواد، افزایش بهره‌وری، و تحکیم دموکراسی اشاره شده است.

ر

روزنامه. این واژه، نام عمومی نشریاتی است که برای انتشار اخبار، آرا و نظرها، اعلانات، و دیگر اطلاعات مورد توجه مردم در فواصل زمانی منظم (اغلب روزانه)، در صبح یا عصر یا هردو نوبت انتشار می‌یابد؛ درباره موضوع‌های روز به بحث می‌پردازد؛ و مخاطب آن ممکن است ساکنان شهری کوچک یا بزرگ، استان، کشور، و حتی یک قاره یا کل کره زمین باشد (۲۶: ۶۶۱؛ ۱۵: ذیل واژه؛ ۴: ۶۶۹). به دلیل فوریت طرح مسائل و نیز وسعت بازتاب اجتماعی، روزنامه‌ها همواره وسیله‌ای سبک‌تر و سریع‌تر نسبت به کتاب بوده‌اند (۱۰: ج ۱، ص “الف”). امروزه روزنامه‌ها، علاوه بر ارائه گزارش وقایع، دیگر مطالب مورد توجه عموم را نیز دربردارند (۲۳: ۱۷۹).

تاریخچه در جهان. پیش از پیدایش روزنامه به معنی کنونی آن، ملل متمدن وسایلی برای کسب خبر و اطلاعات داشته‌اند و بیشتر حکومت‌ها پیوسته به آگاه کردن مردم از رویدادها و نظرات رسمی حکومت اصرار می‌کردند. به‌طور مثال، روزنامه >وقایع روز<[1]  منعکس‌کننده زندگی در رم باستان بود و در آن، اخبار کوتاهی درباره جنگ‌ها، انتخابات، آیین‌های دینی، بازی‌ها، و آتش‌سوزی‌ها درج می‌شد و روزنامه >وقایع سنا<[2]  نیز اخبار، مصوّبه‌ها، و وقایع سنای رم را گزارش می‌کرد. این روزنامه، گرچه پیشرو روزنامه‌های نوین به شمار می‌آید، نشریه‌ای دولتی بود (۲۶: ۶۶۱). “پائو”[۳]  نشریه اخبار دربار چین نیز حدود هزار و سیصد سال (۶۱۸-۱۹۱۱ م.) بی‌وقفه برای تحصیل کردگان دولت پکن منتشر می‌شد (۶: ۱۳).

واژه “نیوز پیپر”[۴]  نخستین‌بار در سال ۱۶۷۰ م. مورد استفاده قرار گرفت (۲۴: ذیل واژه). در اروپا، پس از فروپاشی رم غربی (۴۷۶ م.)، توزیع اخبار به‌وسیله انتشارات نامنظم، مانند >ورق اخبار<[5] ، که دستنویس بود، انجام می‌گرفت. <کتاب اخبار<[6]  یا >کتابچه اخبار<[7]، کتابچه‌ای چاپی چهار، هشت، یا شانزده صفحه‌ای بود که اطلاعات خاصی چون جنگ، سوگواری، تشیع‌جنازه شاهان، جشن و سرور، و مانند آنها را عرضه می‌کرد. به این کتابچه‌ها که به‌تدریج انتشار منظمی یافتند به زبان لاتینی “رلاسیون”[۸]  می‌گفتند (۶: ۱۳). خبرنامه نیز که شکل رایج درج اخبار میان مقامات دولتی بود به وسیله‌ای برای اشاعه منظم اخبار مبدل شد. پس از اختراع چاپ و گسترش سواد، انتشار نشریه‌های منظم و ادواری عملی گردید (۴: ۷۰۰). از اواسط قرن هفدهم میلادی، روزنامه‌ها انتشار مقاله‌های تفسیری و خبری در تمام زمینه‌های زندگی اجتماعی و فرهنگی را آغاز کردند. در این دوران، نشریات هم تخصصی شدند و هم بر اثر رقابت، افزایش یافتند. سرانجام با اعمال ممیزی از سوی دولت‌ها به قدرتی سیاسی بدل شدند و متناسب با مشی دولت‌های گوناگون از کیفیتی متفاوت برخوردار گردیدند. تحول مطبوعات در قرن هفدهم به‌طور طبیعی و برحسب کشورها متفاوت بود. این تحول در انگلستان سریع، در فرانسه کند و سپس شتابان، و در اروپای مرکزی و جنوبی کند بود (۸: ۵۴). با نفوذ و توسعه هر چه بیشتر جراید متنوع در بخش‌ها و لایه‌های مختلف جامعه، فرهنگ عامـه رفته رفته مغلوب و مجذوب ژورنالیسم گردید و مطبوعات رسمآ متولی افکار عمومی جامعه شدند. مردم القائات مطبوعات را تکرار می‌کردند و مطبوعات نیز خود را زبان مردم می‌دانستند (۱۰: ج ۱، ص “الف”).

خ

خدمات کتابخانه‌ای به گروه‌های خاص. کتابخانه‌ها سازمان‌هایی خدماتی هستند که پاسخگویی به نیازهای اطلاعاتی استفاده‌کنندگان را برعهده دارند. قانون دوم رانگاناتان ـ هر خواننده‌ای، کتابش ـ گواه این حقیقت است که کتابخانه و خدمات اطلاعاتی آن به همه مردم، اعم از تحصیلکرده و عامی، ثروتمند و فقیر، کارگر، بیمار، معلول، زندانی، و جز آن تعلق دارد.

نقش کتابخانه‌های عمومی برای خدمات به گروه‌های مختلف جامعه از اهمیت خاصی برخوردار است. بیانیه یونسکو درباره خدمات ویژه کتابخانه عمومی می‌گوید که: خدمات ویژه و مواد کتابخانه‌ای باید به استفاده‌کنندگانی که به هر دلیل، نمی‌توانند از خدمات عادی کتابخانه استفاده کنند، مانند اقلیت‌های زبانی، افراد ناتوان، بیماران، یا زندانیان، ارائه گردد (۱۰۸:۲).

تعریف گروه خاص. در متون کتابداری و اطلاع‌رسانی معمولاً واژه‌هایی چون محروم[۱] ، ناتوان[۲] ، و معلول[۳]  هم‌ارز یکدیگر به‌کار می‌رود. اما “محروم” اصطلاح عامی است که به ناتوانان جسمی و ذهنی، سالمندان، بیماران، زندانیان، گروه‌های اقلیت قومی و زبانی، و جز آن اطلاق می‌شود؛ درحالی‌که “معلول” فقط در مورد ناتوانان جسمی و ذهنی به‌کار می‌رود، زیرا ناتوانی نوعی آسیب جسمی یا ذهنی است که سبب کاهش یا از بین رفتن توانایی‌های حسی و حرکتی منجر به معلولیت می‌گردد (۱۳:۱۲-۱۴).

ارائه خدمات. نیازهای اطلاعاتی گروه‌های خاص جامعه نیز، همچون سایر مردم، برحسب سن و گسترش سطح آگاهی آنها متفاوت است. این افراد ممکن است، به‌سبب برخی نارسایی‌ها، به منابع ویژه‌ای نیاز داشته باشند؛ به‌طور مثال، فردی که نقص بینایی دارد نمی‌تواند خطی را که در جامعه متداول است بخواند؛ و به مطالبی با خط بریل، کتاب‌های گویا، و مانند آن نیاز دارد.

برای ارائه خدمات به گروه‌های خاص، علاوه بر خدمات معمول کتابخانه، باید برای هر گروه متناسب با ناتوانی‌ها و نیازهای اطلاعاتی آن مواد لازم فراهم گردد. کتابخانه عمومی می‌تواند، با تهیه منابع و وسایل مناسب، به‌طور مؤثری به گروه‌های خاص کمک کند.

برای دستیابی به این هدف، تربیت کتابداران از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. کتابداران، علاوه بر مهارت‌های معمول، مانند سازماندهی دانش، اطمینان از کیفیت مواد، و حمایت از استفاده‌کنندگان و آموزش آنها، به انعطاف‌پذیری و سازگاری با گروه‌ها یا افراد خاص نیز نیاز دارند. آشنایی آنان با طرز استفاده از لوازم و تجهیزات تخصصی مناسب گروه‌های خاص نیز ضروری است. کتابداران باید هنگام ارائه خدمات به این گروه‌ها درنظر داشته باشند که آنان قادر به انجام چه نوع کاری هستند و به چه کمکی نیاز دارند.

انواع گروه‌ها. از لحاظ خدمات کتابخانه‌ای، گروه‌های خاص را می‌توان به انواع عمده زیر تقسیم کرد:

  1. نوسوادان.نوسواد کسی است که به‌تازگی مهارت خواندن و نوشتن را، به‌گونه‌ای محدود، کسب کرده است و در خواندن با مشکل روبه‌رو است. این گروه ممکن است شامل کودکان، نوجوانان، یا بزرگسالان باشد که آموزش ابتدایی را ترک گفته یا خواندن و نوشتن را به‌صورت خودآموز یا از طریق برنامه‌های ویژه آموزش بزرگسالان آموخته‌اند و احتمال بازگشت آنان به بی‌سوادی، در صورت عدم دسترسی به خواندنی‌های ساده بسیار زیاد است.

خواندنی‌های ساده که از طرف مرکز فرهنگی آسیا و اقیانوسیه یونسکو[۴]  توصیه شده عبارتند از: مواد چاپی کتابی مانند کتاب و جزوه؛ مواد چاپی غیرکتابی مانند پوستر، روزنامه‌های محلی، مجلات طنز، نقشه سبک، و کارت؛ منابع دیداری ـ شنیداری مانند فیلم، اسلاید، نوار کاست، و ویدئو؛ و بازی‌ها مانند معما و جدول، نمایش عروسکی، و جز آن (۸۹:۳).

این‌گونه مواد ممکن است برای مخاطبان مبتدی، نیمه مبتدی، و مستقل با درجات متفاوتی از سطح خواندن و نوشتن فراهم گردد. کتاب‌ها و جزوات خواندنی ساده را می‌توان به‌صورت نوار نیز تهیه کرد تا در کتابخانه‌ها قابل امانت باشد. توجه به نیازهای نوسوادان برای ارائه مواد خواندنی به آنها حائز اهمیت است و باید در بهبود کیفیت زندگی آنها مؤثر باشد. اطلاعاتی در زمینه آموزش مدنی، بهداشت، تنظیم خانواده، تغذیه، و نیز دانش و مهارت در زمینه کشاورزی، دامداری، صنعت، تجارت، فروش تولیدات، و جز آن مفید است (۸۴:۳).

چنین موادی که به‌صورت محلی تهیه می‌شود می‌تواند توسط کارکنان کتابخانه، آموزشیاران، یا دانشجویان تولید شود یا از طریق سازمان‌ها و ناشرانی که به نشر خواندنی‌های ساده می‌پردازند تهیه گردد.

تجهیزات دیداری ـ شنیداری مانند ضبط صوت، ویدئو، و ریزرایانه را برای پشتیبانی از برنامه‌های سوادآموزی می‌توان تدارک دید (۲۰:۳).

  1. اقلیت‌ها.اقلیت به گروه مهاجران و اقلیت‌های قومی، و پناهندگان اطلاق می‌گردد.

الف. مهاجران و اقلیت‌های قومی. کتابخانه عمومی می‌تواند نقش بسیار مهمی در کمک به مهاجران و اقلیت‌های قومی ایفا کند تا مهارت‌های خواندن آنها به زبان مادری حفظ شود و، در عین حال، باب تازه‌ای را به‌سوی زبان جدید به‌روی ایشان بگشاید. برای این منظور، تهیه کتاب‌ها و سایر منابع به زبان مهاجران و اقلیت‌های قومی جامعه مؤثر است. فراهم کردن روزنامه‌های جامعه اصلی مهاجران به آنان کمک می‌کند تا آنچه در کشورشان می‌گذرد دنبال کنند. از سوی دیگر، برنامه‌های آموزش زبان و تهیه مجموعه‌ای از مواد خواندنی ساده به آنها کمک می‌کند تا زبان جدید را فراگیرند.

نوارهای ویدئو و کتاب‌های گویا به زبان اصلی نیز مفید است. باید اطلاعاتی درباره خدمات کتابخانه، از طریق سازمان‌های امور مهاجران و مؤسسات مربوط، به آنان داده شود؛ و منابع اطلاعاتی کتابخانه نیز تا حد امکان به زبان‌های گوناگون اقلیت‌ها و مهاجران مهیا باشد (۲۷:۱۱).

ب. پناهندگان. استفاده از کتابخانه به پناهندگان کمک می‌کند تا با وضعیت جدید خود سازگار شوند. پناهندگان، فارغ از گروه سنی و پیشینه فکری و اجتماعی، معمولاً در فشار روحی به‌سر می‌برند. کتابخانه‌ها باید این تغییر وضعیت آنان را درک و از هر وسیله‌ای برای جلب علاقه ایشان استفاده کنند.

کتابخانه‌ها معمولاً این خدمات را برای پناهندگان ارائه می‌کنند:

ـ جمع‌آوری اطلاعات درباره وضعیت کنونی پناهندگان و شرایط بازگشت آنان به وطن؛

ـ ایجاد ایستگاه‌های کتابخانه‌ای سیّار در اردوگاه‌های پناهندگان؛

ـ فراهم کردن مجموعه کتاب‌ها، از قبیل درسنامه‌های مقاطع گوناگون، داستان‌ها، دستورالعمل‌های خودآموز، مجلات، روزنامه‌ها، و جز آن؛

ـ تهیه برنامه‌های هدفدار مطالعه و کتاب‌درمانی؛

ـ برگزاری نمایش‌های سرگرم‌کننده فرهنگی (۳۷:۱۰-۴۰).

  1. زندانیان.طبق اصل چهلم از قوانین سازمان ملل در مورد به‌کار بستن حداقل مقررات برای رفتار با زندانیان چنین آمده است: “هر زندان باید یک کتابخانه برای استفاده گروه‌های مختلف زندانیان و به‌قدر کافی کتاب‌های آموزشی و تفریحی داشته باشد و زندانیان برای استفاده کامل از آنها ترغیب شوند” (۱۰۹:۷).

در بیانیه یونسکو (۱۹۹۴) نیز در مورد خدمات کتابخانه‌های عمومی به زندانیان توصیه شده است.

زندانیان مانند دیگر شهروندان حق دارند که به مواد خواندنی دسترسی داشته باشند؛ چنان‌که حق شرکت در فعالیت‌های ورزشی یا کلاس‌های آموزشی را نیز دارند، و این حق باید در قوانین زندان‌ها پیش‌بینی شده باشد.

خدمات کتابخانه‌ای به‌منزله فعالیتی فرهنگی و اجتماعی، باید در فعالیت‌های جاری زندان لحاظ شود و وقت کافی برای استفاده زندانیان از کتابخانه فراهم گردد. در مقابل، کتابخانه وظیفه دارد که فعالیت‌های آموزشی زندان را پشتیبانی کند و زندانیان را برای بازگشت به جامعه آماده سازد و منابعی نیز برای حمایت و توسعه حرفه‌ای آنان در اختیار قرار دهد و منابع تکمیلی را از طریق امانت بین کتابخانه‌ای و دیگر خدمات تعاونی میسّر سازد (۷:۸-۹).

تهیه منابعی در مباحث مورد علاقه زندانیان و مسائل روزمره آنان، مواد دیداری ـ شنیداری، و موسیقی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

زندانیانی که، به هر دلیل، در انفرادی به‌سر می‌برند نیز باید تحت پوشش خدمات کتابخانه قرار گیرند. بسیاری از زندانیان در بازداشت حفاظتی یا در بخش‌های پزشکی به‌سر می‌برند. باید اطمینان حاصل شود که کلیه آنان خدمات کتابخانه‌ای را دریافت می‌کنند. فهرست کتابخانه باید برای زندانیان انفرادی ترجیحاً از طریق یک پایگاه اطلاعات کتابخانه‌ای یا اتصال به شبکه محلی قابل دسترس باشد.

برقرار کردن ارتباط با زندانیانی که زبان آنان زبان رسمی کشوری که در آن زندانی شده‌اند نیست ضروری است. کتابخانه می‌تواند موانعی را که به‌سبب ناآشنایی با زبان ایجاد می‌شود مرتفع سازد (۲۰:۹-۲۱).

خدمات مرجع و اطلاع‌رسانی. خدمات مرجع فعالیت‌هایی است که به‌منظور ایجاد رابطه میان نیازهای اطلاعاتی کاربران و منابع اطلاعاتی صورت می‌گیرد. هدف خدمات مرجع کمک به مراجعه‌کننده برای بهره‌گیری از مجموعه کتابخانه و منابع خارج از کتابخانه برحسب نیازهای اطلاعاتی است. وجود خدمات مرجع و اطلاع‌رسانی در کتابخانه‌ها به آن سبب است که بسیاری از روش‌های دسترسی به اطلاعاتِ مجموعه کتابخانه‌ها پیچیده است و به خودی خود تبیین‌شده نیست. هرچند سازماندهی مجموعه هر کتابخانه از منطقی خاص برخوردار است معمولا، از نظر کاربران، سرگردان کننده است؛ و علی‌رغم وجود اصول جهانی (که معمولا جزو ذاتی طرح‌های رده‌بندی است)، هر کتابخانه برای سازماندهی منابع خود دگرگونی‌هایی در این اصول ایجاد می‌کند.

دوگانگی مفهوم خدمات مرجع و اطلاع‌رسانی نسبتآ جدید است. خدمات اطلاع‌رسانی – به معنی تهیه اطلاعات خاص برای کاربران کتابخانه – همواره بخشی از خدمات مرجع بوده است، اما کتابخانه‌ها نخست خدمات مرجع را به‌عنوان بخشی از نقش وسیع آموزشی خود اجرا می‌کردند.

تاریخچه. ساموئل گرین[۱]  در مقاله “ارتباطات شخصی کتابداران و خوانندگان” که در ۳۰ نوامبر ۱۸۷۶ در >مجله کتابداری<[2] منتشر گردید اشاره داشت که کتابداران وظیفه‌ای بیش از تهیه مجموعه برای مراجعان دارند. کتابداران به ارائه خدمات حضوری می‌پردازند و به خوانندگان در انتخاب کتاب‌های مناسب یاری می‌دهند. معنای واژه در آن زمان متفاوت با معنای امروزین آن بود؛ در آن هنگام منظور آثار غیرداستانی مهم بدون توجه به ساختار یا شیوه تدوین آنها بوده است. گرین معتقد بود که بسیاری از کاربران کتابخانه از کاردانی لازم برای انتخاب بهترین آثار ادبی غیرداستانی برخوردار نیستند. هدف خدمات مرجع انگیزش ذوق آنها بود. این هدف در ظاهر نه در مقوله تهیه اطلاعات خاص و نه در مقوله آموزش استفاده از کتابخانه می‌گنجید، با این همه، بسیاری از مثال‌های گرین هر دو مقوله را به‌عنوان امکانات نهایی خدمات مرجع دربر می‌گیرد.

نظر گرین در بسیاری از کتابخانه‌ها محبوبیت یافت و کتابدارانی که محل خود را از ساختمان‌های قدیمی به ساختمان‌های جدید انتقال دادند بخش مرجع را نیز به‌عنوان بخشی مهم از کتابخانه طراحی کردند. در همایش انجمن کتابداران امریکا در سال ۱۸۸۲ مقاله‌ای بدین مضمون ارائه شد که کتابخانه‌های عمومی می‌بایست سیاهه‌ای از کتاب‌های مورد مطالعه کودکان برای مدارس منطقه تهیه کنند. در سال ۱۸۸۳، بسیاری از کتابخانه‌ها فنون کار مرجع را به “کمک کتابداران”[۳]  آموزش دادند. همایش‌های سالانه انجمن کتابداران امریکا شامل گزارش‌هایی تحت عنوان >یاور و راهنمای خوانندگان<[4]  بود و در سال ۱۸۹۱ واژه “کار مرجع”[۵] ، که نخست در عنوان مقاله‌ای به‌کار رفته بود، در نمایه سالانه >مجله کتابداری <ظاهر شد. کتابخانه‌های عمومی بستون، بروکلین[۶] ، شیکاگو، دیترویت[۷] ، نیوارک[۸] ، پراویدنس[۹] ، و سن لوئیس از نخستین کتابخانه‌هایی بودند که کارکنان ویژه‌ای برای مسئولیت خدمات مرجع در اختیار داشتند. مسئول مرجع کتابخانه عمومی سن لوئیس “میزبان کتابخانه”[۱۰]  نامیده می‌شد.

در اواخر قرن ۱۹، روش‌های آموزش در دانشکده‌ها که بر پایه کتاب‌های درسی بود، کتابخانه‌های دانشکده‌ای را در مسیر برنامه تحصیلی خود قرار داد. ملویل دیویی در سال ۱۸۸۵ اعلام داشت که در کلمبیا “اندیشه نوین کتابداری” درباره کار مرجع را در کتابخانه دانشگاه اعمال کرده است. وی دو کتابدار مرجع را برای کمک به مراجعان مأمور کرد. کتابخانه‌های دانشگاهی، خصوصآ دانشگاه‌ها و دانشکده‌های ایالتی، نیز اندیشه جدید را ـ البته بسیار کندتر از کتابخانه‌های عمومی ـ پذیرفتند؛ با این همه، تا جنگ جهانی اوّل خدمات مرجع جزو خدمات قطعی کتابخانه‌های دانشگاهی محسوب نمی‌شد.

بعدها هدف کار مرجع گسترش یافت و بازیابی اطلاعات خاص و آموزش استفاده از منابع کتابخانه را دربر گرفت. با گسترش این خدمات، بحث درباره هدف و وظایف کار مرجع افزایش یافت، ولی تاکنون به نتیجه نرسیده است. برخی کتابداران معتقدند که هدف از خدمات مرجع، آموزش شیوه بهره‌گیری از کتابخانه به کاربران است و برخی دیگر برآنند که کتابدار باید تا حد ممکن در ارائه خدمات به کاربران بکوشد.

نوع نخست به نام خدمات “محافظه کارانه” یا “حداقل” شناخته شده است و نوع دوم را خدمات “لیبرال” یا “حداکثر” نامیده‌اند. این انواع به‌عنوان نظریه‌های مرجع، مورد بحث قرار گرفته است، اگرچه اینها بیشتر نگرش‌هایی درباره خدمات یا فلسفه خدمات هستند تا نظریه. در کتابخانه‌های دانشگاهی اختلاف نظر درباره این فلسفه‌ها بسیار است. به‌سبب نقش آموزشی سازمان متبوع کتابخانه‌های دانشگاهی، بسیاری از کتابداران دانشکده‌ها و دانشگاه‌ها بر این عقیده‌اند که آنان مسئول آموزش شیوه بهره‌گیری از منابع کتابخانه هستند.

به‌منظور راحتی کتابدار و نیز کاربر بهتر است که، برحسب نیاز کاربر، خدمات در سطوح مختلف ارائه شود. به‌طور مثال، زمانی که کاربر فقط نیاز به اطلاعاتی نظیر طول و عرض جغرافیایی یک شهر یا محل تولد یک نویسنده دارد، برای طرفین بهتر است که کتابدار به سادگی پاسخ را در منبع مرجع مناسب بیابد تا اینکه تلاش کند فرایند پیچیده‌ای را که منجر به رسیدن به همان منبع می‌شود شرح دهد. با توجه به اشراف کتابدار به آثار مرجع، محتوای آنها، و سازماندهی مجموعه کتابخانه، در چنین مواردی این نوع خدمات پسندیده‌تر است. به‌عبارت دیگر، هرگاه انتخاب و شناسایی منابع برحسب ارتباط آنها با موضوع موردنیاز لازم باشد، برای کتابدار مفیدتر است که شیوه استفاده از فهرست‌ها و نمایه‌های نشریات را به فردی که به منابع نیاز دارد آموزش دهد و قضاوت را به کاربر واگذارد.

ن

نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور بر اساس قانون تأسیس و نحوه اداره کتابخانه‌های عمومی مصوب ۱۳۸۲ متولی قانونی اداره کتابخانه‌های عمومی در ایران است.[۱] پیش از تصویب این قانون کتابخانه‌های عمومی کشور تحت عنوان هیئت امنای کتابخانه‌های عمومی کشور زیر نظر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی اداره می‌شد اما بعد از تصویب این قانون نهاد کتابخانه‌های عمومی به صورت نهاد عمومی غیردولتی و مستقل آغاز به فعالیت کرد.

بر اساس این قانون، غیر از هفت کتابخانه که در تبصره ۲ ماده ۱۱ استثنا شده‌اند، هر کتابخانه‌ای که می‌خواهد به عنوان «کتابخانه عمومی» در ایران فعالیت کند، باید زیر نظر نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور و مطابق با این قانون اداره شود. هفت استثناء این قانون عبارتند از: کتابخانه ملی، کتابخانه آستان قدس رضوی، کتابخانه آستان حضرت معصومه (س)، کتابخانه آستان حضرت عبدالعظیم (ع)، کتابخانه آستان احمدبن موسی (ع) (شاه چراغ شیراز)، کتابخانه آیت‌الله‌العظمی‌مرعشی نجفی و کتابخانه مجلس شورای اسلامی

نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران. این نمایشگاه هر سال توسط وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به مدت ده روز در محل دائمی نمایشگاه‌های بین‌المللی تهران برگزار می‌شود. نمایشگاه دارای ۹۵۰۰۰ مترمربع مساحت و ۳۲ تالار است و یکی از بزرگ‌ترین نمایشگاه‌های کتاب در آسیاست. این نمایشگاه، محلی برای بازرگانی کتاب و تبادل افکار و تجارب نمایشگاهی است و در آن علاوه بر ناشران داخلی و بین‌المللی، دست‌اندرکاران صنایع چاپ و نشر، تجهیزات کتابخانه‌ای، و خدمات اطلاع‌رسانی شرکت می‌کنند.

در نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران، برخلاف بسیاری از نمایشگاه‌های مشابه، بازاریابی صورت نمی‌گیرد و ناشران سفارش کتاب نمی‌پذیرند، بلکه فروش کتاب به‌صورت مستقیم به متقاضیان صورت می‌گیرد. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی همه ساله برای کمک به توان خرید بازدیدکنندگان تالار ناشران بین‌المللی، به خریداران یارانه‌ای می‌پردازد. این یارانه به اعضای هیئت علمی دانشگاه‌ها، دانشجویان کارشناسی ارشد به بالا، و کتابخانه‌های دانشگاهی و مراکز تحقیقاتی تعلق می‌گیرد (۸). سقف خرید برای سطوح علمی متفاوت می‌باشد مثلا استادان، دانشیاران، اهل قلم، و دارندگان مدارک حوزوی در سال ۱۳۸۴ می‌توانستند تا سقف ۱۰۰۰۰۰۰ ریال خرید کنند (۲: ۲۸). این یارانه در حدود ۳۲بهای کتاب‌های خارجی را می‌پوشانده است (۸).

تاریخچه. برپایی نمایشگاه بین‌المللی کتاب برای رشته‌های خاص در ایران چندین دهه سابقه دارد. اما “نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران” نخستین نمایشگاه عمومی از این نوع در کشور است. اندیشه برگزاری این نمایشگاه در زمان تصدی محمد خاتمی در وزارت ارشاد پدید آمد. نخستین دوره این نمایشگاه در سال ۱۳۶۶ در زمان وزارت وی برگزار گردید.

سازمان برگزارکننده نمایشگاه، آن را با هدف “ایجاد فضایی مناسب برای آشنایی با آرا، افکار، و جنبه‌های گوناگون دستاوردهای فرهنگی کشورهای مختلف؛ ایجاد علاقه به کتاب و کتابخوانی؛ فراهم‌سازی عرصه سالم برای رقابت ناشران داخلی و بین‌المللی؛ و آگاه کردن محققان و مراکز تحقیقاتی از تازه‌ترین آثار” برگزار می‌کند (۳: ۴۰-۴۴). ناشران داخلی و بین‌المللی و توزیع‌کنندگان کتاب، مؤسسات تحقیقاتی، چهره‌های ادبی، صاحب‌نظران بازار کتاب، و بنگاه‌های ادبی می‌توانند در این نمایشگاه غرفه داشته باشند.

وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ایران در فروردین هر سال برمبنای عملکرد ناشران در سال قبل، شش ناشر نمونه داخلی (که شامل سه ناشر بزرگسال و سه ناشر کودک و نوجوان از سه بخش ناشران خصوصی تهران، شهرستان‌ها، و دستگاه‌های دولتی و عمومی است) را انتخاب می‌کند و در اختتامیه نمایشگاه به آنها لوح تقدیر نمایشگاه و جوایزی اهدا می‌کند (۸).

علاوه بر برپایی غرفه و عرضه انتشارات داخلی و بین‌المللی، در طی روزهای برگزاری نمایشگاه، فعالیت‌های جانبی نیز صورت می‌گیرد. این فعالیت‌ها شامل برگزاری سمینار، همایش، و میزگرد و برنامه‌های فرهنگی دیگر برای گروه‌های سنی و سطوح علمی مختلف است. موضوع این برنامه‌ها در هر سال متفاوت است و بستگی به رخدادها و مسائل روز ایران دارد (۷: ۲۹). مثلا در هفدهمین دوره نمایشگاه به مناسبت میلاد حضرت رسول اکرم (ص) و امام جعفر صادق (ع) “سرای مهر و ماه” برنامه‌ای ویژه داشت و تمام کتاب‌هایی را که درباره شخصیت حضرت رسول اکرم (ص) بود در یک غرفه برای عرضه و فروش به نمایش گذاشته بود (۱: ۲۱۷). این فعالیت‌ها، نمایشگاه بین‌المللی کتاب را به جشنواره تبدیل کرده است (۷: ۲۹).

تا این زمان (۱۳۸۴) از نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران هجده دوره برگزار شده است. شمار ناشران شرکت‌کننده در نمایشگاه طی سال‌ها نوسان داشته است. تعداد کشورهای شرکت‌کننده در این نمایشگاه نیز دارای افت‌وخیزهایی بوده است. در دوره دوازدهم (۱۳۷۸) تعداد کشورهای شرکت‌کننده به کمترین میزان (۲۱ کشور) و در دوره هجدهم (۱۳۸۴) بیشترین میزان (۵۱) رسیده است. تعداد عناوین عرضه شده در نمایشگاه از ۲۶۰۰۰ عنوان در نخستین دوره، به ۲۵۶۰۰۰ عنوان در هجدهمین دوره افزایش یافته، و در تمام دوره‌ها سیر صعودی داشته است.